#01 Urban Incisions – Urban Decisions

Tweede plaats Archiprix 2008, vijfde plaats StedenbouwNu 2010

In de negentiende eeuwse gordel van Antwerpen laat de stad zich van een andere kant zien; hier zijn de dingen waarmee Antwerpen zich naar de buitenwereld profileert onzichtbaar geworden. Toch heeft ook dit Antwerpen haar schoonheid; een schoonheid die alleen gevonden kan worden wanneer je de taal van de stad begrijpt.

Het ogenschijnlijk perfecte systeem van gesloten bouwblokken dat de negentiende eeuwse gordel kenmerkt vertoont scheuren en kieren. Het zijn de braakliggende terreinen, gesloopte panden en bouwrijpe kavels zonder plannen. De ontstaansgeschiedenis van deze plekken is voornamelijk gebaseerd op onduidelijkheid: onduidelijkheid met betrekking tot regelgeving, aangezien een bestemmingsplan voor deze zone in Antwerpen ontbreekt, gecombineerd met onduidelijkheid over de eigendomsverhoudingen van deze ruimtes. Bovendien wordt de mate van leegstand van deze ruimtes in het stedelijk weefsel verhevigt door speculatie.
Wanneer de negentiende eeuwse gordel gescand wordt op de aanwezigheid van deze opengevallen plekken, blijkt dat hun tegenwoordigheid geen incident is: er is sprake van een fenomeen, waarbij er twee gebieden binnen de gordel zijn waar de ‘gatendichtheid’ het hoogst is: de Turnhoutse Poort en de Kievitbuurt/Bleekhofbuurt. Deze twee deelgebieden worden op verschillende manieren opengeplooid, waarbij pathologisch onderzoek wordt opgevolgd door antropologisch onderzoek. Dit samenspel van werkwijzes komt tot een synthese in de onderzoeksmethode “de snede van de stad”.

Pathologisch onderzoek vindt plaats volgens een strikt protocol: eerst vindt er een uitgebreide uitwendige analyse plaats, die gevolgd wordt door een nauwkeurige inwendige analyse. Pathologisch onderzoek maakt het mogelijk om achteraf vragen te beantwoorden die voorafgaand aan het onderzoek onmogelijk te beantwoorden leken. Uiteindelijk wordt er een reconstructie gemaakt van wat zich in de laatste levensstadia heeft afgespeeld.

De antropoloog stelt dat de stad meer is dan een fysieke verschijning. De stad is een levend wezen, waarbij enkel een ruimtelijke analyse niet volstaat om een plek volledig te begrijpen, aangezien de gebruikers en de plek die de desbetreffende ruimte in hun dagelijkse levens inneemt buiten beschouwing worden gelaten. Antroplogisch onderzoek gaat op zoek naar de verhalen en herinneringen om zo een multivocale representatie van de plek te kunnen geven.

De snede van de stad is een combinatie van ruimtelijke en sociale factoren, aangevuld met een persoonlijke interpretatie van mijn kant. De snede toont een oneigenlijke zelfwaarneming van de stad. De elementen die de stad maken tot wat ze is worden zichtbaar gemaakt en stedelijke contrasten komen als gelijkwaardigen naast elkaar te staan.

De organisatie Urban Decisions wordt door mij in het leven geroepen: deze organisatie spitst zich toe op het tijdelijk inrichten van de opengevallen ruimtes in de negentiende eeuwse gordel. Urban Decisions heeft niet als doel de problemen rond deze ruimtes op te lossen, maar wil liever kijken hoe deze ruimtes in de tussentijd inzetbaar gemaakt kunnen worden, waarbij de schoonheid van de snede van de stad centraal komt te staan. Het is een verleidingsmanoeuvre met een dubbele agenda.

Tijdelijk gebruik kent veel voordelen in verhouding tot permanent gebruik; tijdelijke interventies kunnen sneller en specifieker reageren op de aangeboden locaties. Tegelijkertijd is er ook een grotere mate van vrijheid voelbaar, doordat men niet gebonden is aan strenge regelgeving in tegenstelling tot de regelgeving rond permanent gebruik. Tijdelijke interventies vinden plaats op een zeer lokaal schaalniveau en halen hun kracht uit hun improviserende vermogen. Met een minimum aan materieel wordt getracht een zo groot mogelijk effect te bereiken. Potenties van plekken worden blootgelegd, wat op de lange termijn de sociale, culturele en politieke dynamiek van een stad ten goede komt.

De ontwerpen van de hand van Urban Decisions zijn geënt op het statuut van de plek: ze reageren specifiek op de situaties die de desbetreffende ruimte bevat, zowel in sociale als in ruimtelijke zin. Urban Decisions probeert de essentie van de ruimte te grijpen en deze te verdraaien, zodat de plek enerzijds in gebruik genomen kan worden en anderzijds haar schoonheid kan tentoonstellen.

Een opengevallen ruimte wordt opgespannen door de vlakken gevel, maaiveld en erfafscheiding. Op elk van deze vlakken kunnen transformaties plaatsvinden, waardoor tegelijkertijd de omringende ruimte beïnvloed wordt. Het samenspel van deze transformaties creëert de mogelijkheid om zeer gericht te reageren op de specifieke condties van het terrein en de gewenste setting.

De opengevallen plaats zal een nieuwe betekenis krijgen in het collectief geheugen van de stad en de waardering voor de plek in haar huidige vorm zal groeien. De stad zal veranderen; de ingrepen zijn tijdelijk, maar hun invloed zal de tijdelijkheid ontstijgen.